Réttindi stéttarfélaga á Íslandi (2026)
Um þessa grein
Byggt á lögum frá Alþingi, reglugerðum og opinberum leiðbeiningum. Skrifað á einföldu máli til almenns skilnings — þetta er fræðsluefni, ekki lögfræðiráðgjöf. Ritstjórnarreglur okkar
Í hverju felst þessi réttur?
Rétturinn til að stofna og ganga í stéttarfélag er stjórnarskrárvarinn réttur á Íslandi (74. gr. stjórnarskrárinnar).
- Aðild að stéttarfélagi: Yfir 80% launþega eru félagsmenn — eitt hæsta hlutfall í heimi.
- Útbreiðsla kjarasamninga: Um það bil 88% vinnumarkaðarins.
- Bindandi samningar: Samkvæmt lögum nr. 55/1980 binda kjarasamningar sjálfkrafa alla starfsmenn og atvinnurekendur innan gildissviðs þeirra, óháð aðild að stéttarfélagi.
- Verkfallsréttur: Verndaður, en takmarkaður á meðan gildandi kjarasamningur er í gildi. Vinnudeilur eru meðhöndlaðar af Ríkissáttasemjara.
Hvenær á það við?
- Þú ert launþegi á Íslandi — réttur til félagsstofnunar nær til allra launþega án undantekninga.
- Ekkert fyrirfram leyfi þarf til að stofna eða ganga í stéttarfélag.
Hvað á að gera ef vinnuveitandi þinn skerðir réttindi þín innan stéttarfélags á Íslandi
- Gakk í stéttarfélag starfsgreinar þinnar — ASÍ, BSRB og BHM eru helstu samböndin. Vinnuveitandi þinn getur vísað þér á viðeigandi stéttarfélag.
- Ef vinnuveitandi þinn skerðir aðild þína að stéttarfélagi skaltu tilkynna það til Félagsdóms.
- Trúnaðarmenn stéttarfélaga njóta aukinnar verndar gegn uppsögn — hafðu strax samband við stéttarfélagið ef þú verður fyrir hefndaraðgerðum.
Hvað áttu EKKI að gera?
- Ekki leyfa vinnuveitanda þínum að letja þig frá því að ganga í stéttarfélag — afskipti af réttindum stéttarfélaga eru ólögleg.
- Ekki fara í verkfall á meðan gildandi kjarasamningur er í gildi — vinnudeiluaðgerðir eru aðeins leyfðar þegar samningur er útrunninn og sáttamiðlun hefur farið fram.
Um Réttindi launafólks
Vinna á Íslandi byggir á kjarasamningum — engin lögbundin lágmarkslaun eru í gildi. Lög um stéttarfélög og vinnudeilur (Lög nr. 80/1938) og Lög um starfskjör launafólks (Lög nr. 55/1980) gera samningsbundna taxta bindandi fyrir alla starfsmenn og atvinnurekendur sem falla undir samninginn. Vinnuvernd heyrir undir Lög nr. 46/1980; fæðingarorlof samkvæmt Lög nr. 95/2000 veitir 12 mánuði samtals, þar af 6 ætlaðir hvoru foreldri. Jafnlaunavottun er skylda hjá fyrirtækjum með 25+ starfsmenn samkvæmt Lög nr. 150/2020. Kjaradeilur fara fyrir Félagsdóm; einstaklingsdeilur fyrir héraðsdómstóla.
Algengar spurningar
Er það réttur að ganga í stéttarfélag á Íslandi?
Já. Rétturinn til að stofna og ganga í stéttarfélag er stjórnarskrárvarinn réttur samkvæmt 74. gr. íslensku stjórnarskrárinnar. Ekkert fyrirfram leyfi þarf til að stofna eða ganga í stéttarfélag. Yfir 80% íslenskra launþega eru félagsmenn — eitt hæsta hlutfall í heimi, og útbreiðsla kjarasamninga er um það bil 88% vinnumarkaðarins.
Má ég fara í verkfall á Íslandi?
Já, en með takmörkunum. Verkfallsrétturinn er verndaður, en vinnudeiluaðgerðir eru takmarkaðar á meðan gildandi kjarasamningur er í gildi. Þú mátt aðeins fara í verkfall þegar samningur er útrunninn og sáttamiðlun ríkissáttasemjara hefur farið fram. Vinnudeilur á samningstímanum eru meðhöndlaðar með öðrum hætti samkvæmt lögum nr. 80/1938.
Hvað ef vinnuveitandi minn reynir að koma í veg fyrir að ég gangi í stéttarfélag?
Afskipti af réttindum stéttarfélaga eru ólögleg. Tilkynntu það til Félagsdóms, sem dæmir um brot á lögum nr. 80/1938. Trúnaðarmenn stéttarfélaga njóta aukinnar verndar gegn uppsögn — hafðu strax samband við stéttarfélagið ef þú verður fyrir hefndaraðgerðum. Helstu sambönd eru ASÍ, BSRB og BHM, sem geta vísað þér á rétt stéttarfélag.
What is the réttindi stéttarfélaga right in Ísland?
Rétturinn til að stofna og ganga í stéttarfélag er stjórnarskrárvarinn réttur á Íslandi (74. gr. stjórnarskrárinnar).Aðild að stéttarfélagi: Yfir 80% launþega eru félagsmenn — eitt hæsta hlutfall í heimi.Útbreiðsla kjarasamninga: Um það bil 88% vinnumarkaðarins.Bindandi samningar: Samkvæmt lögum nr. 55/1980 binda kjarasamningar sjálfkrafa alla starfsmenn og atvinnurekendur innan gildissviðs þeirra, óháð aðild að stéttarfélagi.Verkfallsréttur: Verndaður, en takmarkaður á meðan gildandi kjarasamningur er í gildi. Vinnudeilur eru meðhöndlaðar af Ríkissáttasemjara.
Hvenær á það við — réttindi stéttarfélaga?
Þú ert launþegi á Íslandi — réttur til félagsstofnunar nær til allra launþega án undantekninga.Ekkert fyrirfram leyfi þarf til að stofna eða ganga í stéttarfélag.
Hvað á ég að gera ef vinnuveitandi minn letur mig frá því að ganga í stéttarfélag á Íslandi?
Gakk í stéttarfélag starfsgreinar þinnar — ASÍ, BSRB og BHM eru helstu samböndin. Vinnuveitandi þinn getur vísað þér á viðeigandi stéttarfélag.Ef vinnuveitandi þinn skerðir aðild þína að stéttarfélagi skaltu tilkynna það til Félagsdóms.Trúnaðarmenn stéttarfélaga njóta aukinnar verndar gegn uppsögn — hafðu strax samband við stéttarfélagið ef þú verður fyrir hefndaraðgerðum.
Hvað áttu EKKI að gera — réttindi stéttarfélaga?
Ekki leyfa vinnuveitanda þínum að letja þig frá því að ganga í stéttarfélag — afskipti af réttindum stéttarfélaga eru ólögleg.Ekki fara í verkfall á meðan gildandi kjarasamningur er í gildi — vinnudeiluaðgerðir eru aðeins leyfðar þegar samningur er útrunninn og sáttamiðlun hefur farið fram.